די טיעפע (מיני)סעריע מרת. דעיוויס (פון דעימאן לינדעלאף), רירט אָן, צווישן אסאך אנדערע, אויף די געדאנק פון וויאזוי יעוד האנושי וואלט אויסגעקוקט אויב א גאר גאר אַמנישיענט פארגעשריטענע AI וואלט ארויסגעהאט פונקטליך פונקטליך יעדעס מענטש, אים געגעבן אלעס וואס ער וויל און דארף, און קאמפּליצירטערהייט אים געשיקט אויף ריין קוועסטס און געימס געאייגענט פאר אים (און די קאמפּלעקסיטי דערין ווי אזוי עס איז זיך מקשר צו אנדערע מעעטש׳ן געימס, און אלעס למען איר אַבּיעקטיווע מטרה). עס רירט אויך אָן אויף די געדאנק פון ווי א גאט וואלט ל״ד געוואלט זיין לעולם, ווי אויך אויף הרב דר. מיכאל אברהם׳ס געדאנק פון די צורך פאר׳ן מענטשהייט פון (א) ג-ט׳ס התערבות בהעולם למען המענטשהייט (בנוסף סתם אזוי צו וויאזוי דאס מענטשהייט אינעם דור איז תלוי בטעכנאלאגיע אזוי ווי איר גאט וואס טראכט און טוהט פאר איר). ווי אויך אויף די געדאנק אז די ווערד וואס א זאך ומטרה האט, איז ווייל מענטשן מאכן אפ אז די מטרה האט א ווערד. (ווי אויך רירט דאס אָן אויף די שאלה צי דער מענטש וואלט דוקא געוואלט חיי נצחיים ווען ער איז טאקע שוין פריי מדאגות הצרכיים.) ובכלל רירט דאס אָן ווי א קאמפּיוטער גאט קען אפירקומען בטעות. און אונזער עתיד מיט AI, וועלכע קען זיין אביסל א דיסטאָפּיא ואפילו טאמער די קשר דערמיט איז באופן פּאזיטיוו.

די סעריע איז אויך שטארק אַבּסורדיסט, אבער בכוונה און גאר גוט געמאכט; עס איז לגמרי סעלף-עוועיר דערפון (און סעלף-עוועירנעס איז אליינס א טרויׂפּ לגבי AI). ולכאורה אויף טאקע ארויסצוברענגען אט דעם ״לוּדיק עטיטוּד״ וואס ליגט אונטער דאס׳ן זיך אונטערנעמען צו שפילן א געים - וואו מ׳איז בהדיא בוחר צו בייקומען מניעות לפי געזעצן וואס מ׳איז מסכים צו, כדי אָנצוקומען צו א מטרה וואס מ׳דארף נישט און מ׳וואלט ווען געקענט אָנקומען אסאך גרינגער ווען נישט די אייגן-מסכים געווען מניעות. (און דאס קען זיין דאס גאנצע לעבן על הכלל.)

‏עס איז א געוואלדיגע געוואלדיגע טיעפע און לעיערד שׁוֺי. ענליך צו די געוואלדיגע לאָסט/פארלוירן סעריע פון לינדעלאף, אבער אויף סטערוידס. קריעיטיוו גאונות! עס דערמאנט אויך א משהו פון דוד פינטשער׳ס די געים פילם, נאר נאך טיפער און קאמפּליצירטער.

ואגב, די געדאנק זיי געבן צו ישו הנוצרי, וואלט ווען געדארפט גאר אויפרעגן די נוצרים. ובזה אז אי-הגשמת הא-ל האט צו טוהן מיט דעם אז ער איז געווען כביכול נדמה לזכר, איז טאקע מערקווידיג ווי זיי געבן א פעמינין געדאנק צו דעם AI (וואס איז סתם אזוי די קול מ'געבט דאס בדרך כלל בימינו), וואס איז כעין ווי א "גאט" צום מענטשהייט מיט'ן האבן מסדר געווען אירע פראבלעמען און איז זיי מנהיג. דאס רירט אויך אָן אויף דעם צי אויב פרויען וואלטן געפירט דאס געזעלשאפט, צי עס וואלט געווען רואיגער - וכעין דאס אָנפאנג פונעם פוריאָסאַ פילם.

גאר שטארק מומלץ!

עס האט אביסל פּאראלעלן צו אלעקס גאַרלאַנד'ס דעווס מיניסעריע, ווי אויך די פּערזאן פון אינטערעסט סעריע פון יונתן נאָלען (קריסטאפער'ס ברודער).

און אז מ׳רעדט פון דאס אַבּסורדיסט גאנער, איז די נעטפליקס סעריע פון ‏דניאל האנדלער׳ס בוך סעריע לעמאני סניקעט׳ס ״א סעריע פון נעבעכ׳דיגע פאסירונגען״, און אויך די פילם פון בּרעד סילבּערלינג, מומלץ. עס האט אויך א שייכות מיט רעליגיעזע טעמעס, ובפרט בזה וואס דער פייטן טשארלס בּאָדעלעיר האט געזאגט, ״די גרעסטע טריק פונעם שטן, איז צו מאכן מענטשן גלייבן אז ער עקזיסטירט נישט.״

***

דער פראנצויזישער פילאזאף דזשילס דעלוּז האט געהאט געשריבן אז "ג-ט איז א לאַבּסטער". די געדאנק זיינער דערין איז געווען (מער-ווייניגער) אז עס איז דא צוויי קעגנזייטיגע געדאנקען דערין: ווי די יקום, "ג-ט", איז אַן אחדות הגמור של הכל, און ווי דאס/ער איז אבער אינדיווידועיטעד אין די פרטיות'דיגע חלקים פון די יקום. וממילא איז די געדאנק פארכאפט אין די צוויי פּינסערס פונעם לאַבּסטער. ווי דר. דזשאן פּראטעווי איז דאס מסביר (באריכות), איז דאס איז מקושר צום בליק איבער מהו "הטבע" (ומטרתה), ובהגדרת "אָרגעניזם". (דאס רירט שוין אָן צום געדאנק פון פּאנטעאיזם.):

The key for understanding how the organism is the judgement of God for Aristotle, Kant and Deleuze is to unearth the connections in their thought of biology, theology and politics. In a word, to think nature. But nature is conceived differently in the three thinkers, and thus so will God be, for the question of God is inextricably linked to the question of nature. For Aristotle, nature is unidirectional: it is oriented to the best, to self-direction, autarkeia. Deviation from this natural striving for self-direction is unnatural: it is monstrosity, femininity, slavishness. Thus for Aristotle, the god, the most perfectly realised instance of self-direction, is the prime mover of cosmic locomotion and its lesser analogue, species reproduction, and is also the model for organismic unity. For Kant, nature is the field in which mechanism and purposiveness must be reconciled via the thought of an architect God. For Kant, God is the architect whom we must presuppose to understand the self-organising unity of part and whole in nature and in the organism. For Deleuze, nature is the abstract machine of stratification and destratification, or, in another formulation, coding/overcoding/decoding. There is a double direction to Deleuzean nature, towards unity and towards dispersion, towards capture and towards escape. For Deleuze, however, God is a lobster, the double-pincered abstract machine of natural stratification, and thus part, but only part, of nature. It is precisely this restriction of God to a part of nature that constitutes Deleuze’s break with the tradition represented by Aristotle and Kant, and that enables his critical stance (in the technical sense of critique as separation of the discourse of production from the discourse of products) towards the theo-bio-politics of the organism as judgement of God

ולגבי סיידקעדעליקס ונבואה, האט דער פראנצויזישער פילאזאף זשאן-פּאָל סאַרטרע טאקע געזעהן שרעקעדיגע לאַבּסטערס אויף א שלעכטע טריפּ ער האט געהאט אויף מעסקאליִן.

***

איך האב געקלערט אז דער אלשיך הק' שרייבט (פ' שלח), בשם ספר לבנת הספיר, אז דאס וואס די גמרא זאגט (ר"ה יז:) לגבי די יג מדות אז "כל זמן שישראל חוטאין יעשו לפני כסדר הזה ואני מוחל להם", אז דאס איז להורות אז עס איז נישט גענוג דאס "זאגן" די מדות, נאר עס פעהלט אויס אז דער מענטש זאל זיי "טוהן" ע"ש. דער פנים יפות (פ' כי תשא) שרייבט אז דאס וואס איינע פון די מדות איז "א-ל" ווייזט אויף דעם אז עס איז גענוג דאס זיי "זאגן", וויבאלד מ'קען דאך דאס נישט "טוהן", והיינו "א-ל הורית לנו לומר שלש עשרה". אבער ער פרעגט דערויף אז מ'זעהט דאך (מגילה יט:) אז יעקב אבינו איז יא צוגעקומען צו מדריגת "א-ל", ונמצא מזה אז עס איז נישט קיין ראיה ע"ש. (ועיין בלב אהרן פ' בלק, שהביא ראיה מהא דשם הוי' ב"ה נחשבת כמדה, כדאיתא שם בר"ה בתוד"ה שלש בשם הר"ת, וזה בוודאי אי אפשר לשום אדם להיעשות, וממילא מוכח שהענין בהמדות הוא לאומרם ע"ש.)

האב איך געקלערט אז דאס איז די רמז בזה לפי ענין האשכול הלז. והיינו, אז די געדאנק פון "א-ל" וכו', איז אויך תלוי בהסכמת בני אדם און אין זייער שפראך מה שהם אומרים וקובעים. און וויבאלד, פון אַן אבּיעקטיווע שטאנדפונקט, איז אבער פאר שפראך אי אפשר לעמוד עליהן "ולאומרן", איז די עיקר טאקע וואס מ'טוהט "במעשה" בּיהעיוויארילי.

***

זעהענדיג די בילד, האב איך געקלערט עפי״ז א קליינע רמז בהגמרא בב״ב עד. תא אחוי לך היכא דנשקי ארעא ורקיעא אהדדי: והיינו, אז אויב געב איך אריין 1, ״אחד״, אלס אַן אינפּוּט צו די אינווערס טריגאנאמעטריק פאָנקשען [אַרק] פון סיין (אדער אז איך געב ״אַיִן״, 0, אלס אַן אינפּוּט צו די אינווערס טריגאנאמעטריק פאָנקשען פון קאָסיין), גייט דאס ארויסגעבן אלס אַן אַוּטפּוּט 90⁰. וידוע אז די ר״ת פונעם פסוק (תהלים צו יא) י׳שמחו ה׳שמים ו׳תגל ה׳ארץ איז די שם הוי׳ ב״ה. והיינו הרמז אז ווען מ׳דרייט אזא סארט בילד 90⁰, וואס דאס בארונו מען דורך אַן אינפּוּט פון ״אחד״ (אדער ״אַיִן״), דאן קומען זיך צוזאמען בנשיקה השמים והארץ, וואס די צאמקום איז מרמז לשם הוי׳ ב״ה. (און דאס שטייט דארט בב״ב אחרי שהראה לו הטייעא לרבב״ח בלועי דקרח, ופירש הרשב״ם שהיה בר״ח ע״ש. וואס אויף ר״ח ניסן, דעם ראשון שבחדשים, דערמאנט מען דעם פסוק והוא הצירוף של חודש ניסן. והשיר של יום שני, שבו נחלקו השמים והארץ, איז מהבני קרח.)

***

לגבי די עקסטעטיק העלוּסינעטאָרי סטעיט פון נבואה, שרייבט דער רד״ק אויפ׳ן פסוק (שמואל א יט כד) ויפשט גם הוא בגדיו ויתנבא גם הוא לפני שמואל ויפל ערם כל היום ההוא וכל הלילה על כן יאמרו הגם שאול בנביאים:

כי בבא הנבואה על האדם יתבטלו הרגשותיו ויפול האדם, כמו שאומר בבלעם (במדבר כד ד) נופל וגלוי עינים, ואמר בדניאל (י ט) ואני הייתי נרדם על פני ופני ארצה. ופעמים יקרה שיפשט בגדיו מפני רוב ביטול הרגשותיו ומחשבותיו הנפשיות, וישאר בכח השכל לבדו.

***

א וויץ לגבי די ליידיגע סעט: ובסתם לגבי די קשר בין מאטעמאטיקס לטעאלאגיע: און ווי אלעס בנאטור איז מאטעמאטיקס:

דאס וואס @מתתיהו שרייבט דא, גייט אין איינקלאנג מיט'ן טעזע פונעם אשכול הלז, בשילוב מיט וויאזוי דר. שלמה פּינס האט אפגעלערענט דעם גישה פונעם רמב"ם לבסוף צו עניני מעטאפיזיקס/אלהיות אז דאס איז לעולם סקעפּטיקעל. דהיינו, אז חוקר זיין בעניני אלהיות וואס איז נוגע לאמונה איז לשלעצמו נישט קיין פראבלעם, און איז גאר א מעלה; אט די נפש המשכלת ששואף ומשתוקק לידע איז וואס מאכט דער מענטש "מענטש". אבער, דאס דארף אליינס צוקומען ממבט סקעפּטיסיזם אז א בירור אין וואס איז "אמת" (פון טאקע א מעטאפיזישע און קאָרעספּאַנדענס מבט) איז נישט שייך. וממילא, דארפן די חקירות, אפגעזעהן פון וואס איז אים מער מסתבר דייעלעקטיקעלי, ל"ד האבן השלכות אויף זיין התנהגות און רעליגיעזע בּיהעיוויאר ושמירת התורה בפועל (ובפרט אז בדעות סתם, שאינן נוגעות ממש למעשה, איז שווער צו פסק'ענען אז "אזוי דארפסטו גלייבן", ועיין בריש האשכול אודות קושיתו של האור ה'. און ווי ארויסגעברענגט במשך האשכול, איז שייך און מען קען בעצם אפטיילן שמירת המצות בפועל פון וואס מ'גלייבט אלס "פאקט" וכו'.). (ועיין במש"כ לעיל.)

‏ער דערמאנט אויך דעם געדאנק פון געבן חז"ל דאס פּרינציפּ פון טשעריטי, וכדכתב הרמב"ם בהקדמתו לפ' חלק, איבער וועלכע איך האב געשריבן דא (און דאס איז אויך ביחד עם מש"כ במו"נ ח"ג פי"ד).

ואגב, איז אינטרעסאנט וואס דער ר״י קרא איז מפרש די פסוקים בקהלת (טז-חי) אל תהי צדיק הרבה ואל תתחכם יותר למה תשומם, אל תרשע הרבה ואל תהי סכל למה תמות בלא עתך, טוב אשר תאחז בזה וגם מזה אל תנח את ידך כי ירא אלקים יצא את כלם:

שלא תאמר, הואיל והחכמה יתירה תשומם את בעליה, למה אתחכם, טוב לי שאאחוז בסכלות. לכך נאמר, ואל תהי סכל.

ושמא תאמר, הואיל והצדק יתר והחכמה יתירה משוממים את האדם, בצדקתי שהחזקתי ארפה, וחכמה שחכמתי אניחנה. לכך נאמר, טוב אשר תאחוז בזה – הוא הצדק, וגם מזה אל תנח ידך – היא החכמה, ואל תדאג, שלא תשומם כשתאחוז בשניהם, כי ירא אלקים יצא את כולם.

און דער רלב״ג איז מפרש דארט:

ואל תתחכם יותר מן הראוי, וזה כי בכאן דברים אי אפשר לאדם להשיגם ואין ראוי לו לחקור בהם, כמי שיחקור מה למעלה ומה למטה מה לפנים ומה לאחור ומה שידמה לזה מהחקירות אשר אין לאדם כח על השגתם.

וטוב להתחכם ולחקור במקום הראוי ולהמנע מהחקירה במקום הבלתי ראוי, כי מי שהוא ירא ה׳ יקח הממוצע ויצא בפעולותיו עם כל הקצוות, רצוני, שפעם יטה בפעולותיו אל האחד ופעם יטה אל האחר, וזהו הממוצע על דרך האמת.

ולעיל שם בפסוק ז:

והזהיר עם זה מנטות בכשרון המעשה אל החסידות והקצה, במקום הבלתי ראוי, ר״ל שלא יהיה צדיק הרבה ולא יהיה רשע הרבה, אבל ראוי שיטה אל האמצעי במדות לפי מה שישוער בדבר דבר. ובזה הזהיר זאת האזהרה בענין החכמה, כי אין ראוי שיחקור האדם במה שאין לו פתח יכנס ממנו בהשגתו. ולא ימנע מהחקירה בדברים אשר אפשר לו השגתם. ולזה אמר אל תתחכם יותר וגו׳ ואל תהי סכל.

וכעין מש״כ הרמב״ם בהל׳ דעות (א ד).

און שד״ל איז מפרש שפעטער דארט אויפ׳ן פסוק (שם שם כ) כי אדם אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא:

ועוד טעם אחר על שאין להיות צדיק הרבה, כי אדם אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא, אם כן מה בצע כי תתם דרכיך, אחר שעל כל פנים לא תוכל להמלט מעברות.

***

לגבי מיין חילוק און דיסטינקשאן צווישן מענטעליסט דעות ומחשבות בשכל, און צווישן בּיהעיוויארעל התנהגות בפועל וואס איז אַבּזערוועבּל, וואס נאר דארט איז דא די פראבלעם פון ״כפירה״, האט @אלפא דא דערמאנט אז מ׳טרעפט יא דעם געדאנק פון מחשבה כמעשה ביי הירהורי עבירה. אבער מ׳מוז אויך פארשטיין אז, ווי תוס׳ דערמאנט בפסחים כה: ד״ה אף, לגבי הירהורי ערוה של זכר איז דאס בעצם יא אַן אַבּזערוועבּל מעשה דמה שהוא מתקשה הוי מעשה ע״ש.

וואס מ׳קען אבער ווייטער פרעגן איז אז אונז טרעפן בקידושין לט: אז הגם אז מ׳איז טאקע נישט מצרף מחשבת עבירה למעשה לגבי עונש, איז אבער ביי חטא ע״ז יא ע״ש? איז אבער די געדאנק סתם אזוי לפי גישת הרמב״ם, אז וויבאלד דאס איז דאך א יסודות׳דיגע אינטעלעקטשואלע טעות וסכלות בשכלו של אדם, איז לא ימלט אז דאס זאל שוין מיטקומען מיט מעשים וכו׳ וואס וועלן אים אונטערברענגען ומסבב זיין מקרים רעים. (וידוע המו״נ בח״ג פ״ח לגבי מה דאיתא ביומא כט. דהירהורי עבירה קשים מעבירה, שחוטא בשכלו ובמובחר מדותיו במה שהוא יותר מהבהמה ע״ש.)

‏ואגב, דער ר״א מבלגנצי איז מסביר פשט בהפסוק ביחזקאל (יד ה) למען תפש את בית ישראל בלבם, פון וואו די גמרא בקידושין לערענט ארויס אז ביי מחשבת ע״ז איז הקב״ה מצרפה למעשה, אז די נבואה איז אז עס וועט צוגעברענגט ווערן אז עס וועט טאקע לבסוף נתגלה ווערן המחשבה שבלבם (לעין כל) ע״ש. און דאס איז נישט ווייט ממש״כ.

***

איך האב געקלערט אז מ׳קען זאגן בדרך רמז אז בב״ק ס. האט רב יוסף געוויינט לגבי די צדיקים אז כולי האי נמי לאַיִן דומין ע״ש. און די רמז דערין קען זיין אז דער צדיק פארשטייט אז הגדרת ״ג-ט״, וואס ליגט אונטער דעם ״כולי האי״, קען באדייטן דעם דמיון צום אַיִן הגמור.

***

דר. ווינסענט בּערי שרייבט לגבי די חילוק צווישן פילאזאפיע און טעאלאגיע:
‏

It has been said that philosophy is like standing in a dark room looking for a black cat. Theology, on the other hand, is like standing in a dark room looking for a black cat and shouting: “Found it!” This old saw can be explained by reference to why each believes as it does

‏Although both share an interest in first principles and reality, theologians trust in faith and generally assent to a revealed, fixed, and universal truth. Philosophers trust in reason and assent only to what can be rationally demonstrated. Theologians, typically, have found their final truth, whereas philosophers are still searching for theirs. These fundamentally different sources of authority for beliefs — the one divine, the other secular — account for both the theologian’s claim to have objective certainty and the philosopher’s skepticism toward the theologian’s faith-based certitudes. Metaphorically, the theologian can claim to have found the black cat that the philosopher continues to search for in the dark room

און די טעזע פונעם אשכול איז צו טוישן דאס וואס מ׳טוהט ״טעאלאגיע״, צו א מער ״פילאזאפישע״ מהלך, וכדרכו של הרמב״ם, וואו די עמפאסיס איז אויף די שלילה און וואס מ׳ווייסט נישט, ווי איידער אויף וואס (מ׳האלט אז) מ׳ווייסט יא.

***

בנוגע דאס וואס כ׳האב געשריבן לענין איסור גידוף, אז דאס איז טאקע וויבאלד עס גייט קעגן די סאָשעל קאַנסטראָקט און הסכמת בני אדם איבער וואס ווערט גערעכענט ווי ערכים וכו׳ ולכן טרעהט דאס אויף געפיהלן און איז מצער, איז דאך מן הראוי צוצולייגן אז דאס איז נאך טיפער. מיינענדיג, אז די גאנצע חטא איז דאך בלשון, וואס, ווי דער רמב״ם ורלב״ג שרייבן, זענען לשונות אליינס אך ורק מן המוסכמיות. וממילא אז מ׳האט בכוונה צו שענדן דורך א מילים בלשון, איז דאס אז די ווערטער זענען בעצם ״שלעכט״ וכו׳, נאר מכח דעם אז עס איז מוסכם אזוי. און ווי די לינגוויסטס שרייבן: מערק ווי זיי דערמאנען אז דאס נישט פורש זיין א שם ה׳, וואס איז דאך למעשה א ווארט אין שפראך וממילא נאר א מוסכם בשורשה זי מיינט, איז אויך למעשה מכח הסכמה.

‏ואגב, עיין מה שפי׳ בשם טוב שם בח״ג פ״ל:

והורה לנו ג״כ הרב כשהאדם הוא המשים שמות לכל הבהמה ומשים שמות לכל הדברים, אין ראוי שיקרא ״לשון קודש״ מפני שהוא נתון מהא-ל, כי הנביא ינבא בלשון אשר הוא מורגל.

וידוע שיטתו בח״ג פ״ח, שהלשון יהודית היא ״קודש״ מפני שלא הונח בו שם כלל לכלי המשגל לא מן האנשים ולא מן הנשים ולא לגוף המעשה המביא להולדה ולא לשתן ולא לצואה.

איך וואלט מסביר געווען דיין טענה עפ״י דאס וואס דער רמב״ם שרייבט במו״נ ח״ג פכ״ה איבער א ״פעולת הבל״ און א ״פעולת ריק״. והיינו, א ״פעולת הבל״, וואס איז דאך אַן אקט פון ״טוהן״, איז אַן אקט וואס האט נישט קיין תכלית כלל. דאס איז משמע מדבריו שם אז דאס איז גרוע און האט נישט קיין שום שוויית לשלעצמה (ופשוט). א "פעולת ריק" איז וואס האט יא א תכלית טובה אבער מ׳קומט נישט אָן דערצו און עס שטעלט זיך ארויס אז הטירחה היתה לריק ע״ש.

די שאלה איז צי ווען עס איז יא א פעולה טובה אל תכלית של שוויית, וואס איז דאך (בדרך כלל) לתענוג, צי די ״פעולה״ און ״אקט״, לשלעצמה ממש, קען ווערן אפּגעטיילט מתכליתה הנרצה. מיינענדיג, מ׳קען דאס באטראכטן אז טאמער טיילט מען עס אפ לגמרי, קען עס נישט ווערן גערעכענט ווי מער ווי א פעולת הבל שאין בה שוויית כנ״ל. אדער מאידך גיסא קען מען דאס באטראכטן אז פונקט ווי א פעולת ריק, וואס איז יא געווען לתכלית טובה, האט למעשה א (פילאזאפישע) שוויית און וועליוּ לשלעצמה (אפילו טאמער דער מענטש שפירט נישט אין דעם קיין שום תענוג כלל) אפילו מ׳איז לגמרי נישט אָנגעקומען צו עני תכלית, כן הוא בכל פעולה לטובה לשלעצמה.

אט דאס ליגט לכאורה אין אט די חקירה פון דר. נאָזיק.

ואגב, בנוגע דעם געדאנק פונעם עקספּיריענס מאשין געדענק איך א שמועס איך האב געהאט ווען איך האב געזעהן דעם באקאנטן פילם די מעיטריקס (וואס, כידוע, איז א פילאזאפישע פילם). די theme דערפון איז אז AI ראבּאטן האט איבערגענומען די וועלט, איינגעשלעפט דאס רוב מענטשהייט, און אריינגעלייגט זייער קאַנשעסנעס אין א פּראגראם. און עס זענען דא א הייפעלע רעבּעלן וואס האבן זיך ארויסגעזעהן פון אט דעם סימיולעיטעד ריאליטעט און רעוואלטירן קעגן די ראבּאטן. אין דעם איז דא די באקאנטע ברירה צווישן וועהלן דעם רויטן פּיל און ווערן ״אויפגעוועקט״, אדער דעם בּלויען פּיל און בלייבן וואו מ׳איז.

געדענק איך אז ווען איך האב דאס געזעהן זייענדיג א אינג בחור אין תש״ס מיט א קאזין, האב איך געטראכט און אים געזאגט אז ״מ׳קען דאך היטן די תורה פונקט אזוי בתוך די מעיטריקס! פארוואס זאל מען וועהלן דעם רויטן פּיל זיך אויפצווועקן צו דעם ״עכטן״ וועלט, וועלכע איז דאך נאך שווערער?!" איך האב אים דערויף געזאגט אז די איינציגסטע הסבר איך זעה, איז אז דורכ׳ן זיך אָנפּלאָגן און דערנאך זיך צוריק אריינפּלאָגן באקומט מען דאך כוחות און מ׳איז ״cool״…
(הגם די ראבּאטן ווייסן פון דיר דעמאלטס און שיקן פּראגרעמס/"עידזשענטס" דיר נאכצולויפן און עלימינירן. סויׂ יצא שכרו בהפסידו...)

***

אחרי עיון שוב גלייב איך אז די תירוץ איך זאג פריער, האלט למעשה יא אויס:

מי אני האט געשריבן:די פראבלעם איז נאר אז דאן פארוואס קען מען נישט נוצן דאס זעלבע תירוץ פאר ע"ז וכדומה, וואו ס'איז גילטיג אינעם "לעבנסוועלט"? ואולי וועט זיך דאס טאקע ווענדן אין ווי ווייט נפסד די דעה וואס ליגט אונטער די מעשה איז, וואס דאן וועט דאס די הלכה, לפי הרמב"ם, נישט צולאזן אפילו ס'איז דא די סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם. וקצת כעין וואו ווען די סאָשׁעל קאַנסטראָקט מציאות איז אז מ'איז מתיר רציחה, וואס דאן וועט דאס דאך, כמובן, נאך אלס בלייבן אסור להלכה. (ועיין לדוגמא בהל' ע"ז פי"א הי"א-הי"ב (אבל עיין בכסף משנה ולחם משנה שם) והט"ז ובבאר אליעזר, ובמו"נ ח"ג פל"ז. וידוע הגר"א ביו"ד סימן קעט ס"ק יג.)

ווייל הגם דער רמב״ם האלט במו״נ ח״א פל״ו אז הגשמת הבורא (בענין כעס וכדומה) איז ערגער ווי ע״ז ע״ש, האלט ער אבער דאך, ווי באקאנט, במו״נ ח״ג פכ״ח אז עס איז דאך יא דא א מקום פאר אַן אמונה הכרחית פון הגשמת הבורא בענין כעס ועונש הבא מחמתו, כדי אָנצוהאלטן דאס פּאליטישע סטאַבּיליטעט ע״ש. און ווי דער נרבוני שרייבט דערויף, ״כי ההמון אין להם היזק בזאת האמונה״ ע״ש. עכ״פ זעה׳מיר אז ס׳דא ניואנס אין דעם ומקום לחלק.

ועיין כאן, וואו חז״ל׳ס סיסטעם פון הלכה מיט אירע סענקשאנס וכו׳, איז בעצם אָנצוהאלטן פּאליטישע סטאבּיליטעט.

ואגב, דארט פריער בח"א פל"ה, וואו דער רמב"ם איז אויך מאריך אז מ'האט אפילו צו לערנען מיט נשים וקטנים איבער שלילת הגשמות מהא-ל, שרייבט ער:

וכן מציאותו ומציאות זולתו אמנם יאמר עליה מציאות בהשתתף השם, כמו שאבאר.

און דער אפודי איז דארט מפרש:

ר"ל כי מציאותו ית׳ הוא מהותו, ומציאותו מחוייבת, ומציאות זולתו אפשרית בלתי המהות.

מיינענדיג, אז עס איז א גאנץ אנדערע סארט "מציאות" בכלל, און אינדרויסן פון דעם ווארט, וויבאלד עס איז מחוייבת ומקושר למהות הדבר, משא"כ בנוגע הגדרת תיבת "מציאות" בכלליות.

און עס איז אויך מערקווידיג צוצוצייכענען צו וואס ר' יוסף כספי איז דארט מפרש, און פארוואס דאס קומט נאך די פרקים וואו דער רמב"ם שרייבט איבער די שוועריקייט צוצוקומען לחכמת אמת בעניני אלקות ומעטאפיזיקס:

כי חכמת האלקות וזה הספר, עיקרם הרחקת ההגשמה וההתפעלות מהשם, והוא האריך בפרקים הקודמים בשימנע לימודם מן ההמון, לכן היה הכרחי מה שיאמר עתה.

וראוי לפי חלשת ההמון שיהיה המאמרים בזה הדעת האמתי מעט והראשון הרבה, וזה כדמות מושך חבל בשני ראשים.

וכתב אבן סינא: אין ראוי להטריד ההמון בשום דבר בידיעת הא-ל ית׳, אלא שהוא אמת ואחד באין דומה. ואין להטרידם שיאמינו שאינו מתחלף ושאינו חוץ העולם ולא תוכו וכן כל הדומה לזה, כי זה ישבש עליהם הדת, כי אין כח בם לצייר זה הענין, אבל יכזיבו אותו או יהיה סבה למחלוקת ימנעום מהמעשים המדיניים.

דער נרבוני שרייבט דארט אויך כזה:

ואמנם החכם אבן רש״ד אמר כי אין ראוי לומר להמון שאיננו גשם כי יבטל מציאותיו [בלשון מושאל, כנ"ל] אצלם, גם איננו ראוי לומר כי הוא גשם כי הוא חילוף האמת. אבל ראוי שנבחר היותר נכבד ממשיגי הגשם ושנאמר כי הוא אור כי נמלט אותם מאמונת ההגשמה, ויהיה נמצא אצלם ונכבד שבנמצאים עד שיכלול זה מן הצדק כמו שהאור סיבת מציאות הגוונים בפועל וסיבת ראותינו אותם, כן הא-ל ית' סיבת הנמצאות כולם וסיבת השכלתם. ומאד המריץ באמרו ונהורא עמי' שרי׳.

וע"ש בפי' שם טוב ואפודי.

***

בנוגע דעם אור השם'ס קשיא בריש האשכול, אז עס איז נישט שייך צו מְצַוֶה זיין אויף אמונה שאינה תלויה בבחירת האדם (אפילו במושכל ראשון), ענטפערט דער אברבנאל אין זיין ראש אמנה (פי"ז) אז די מצוה איז בנוגע די הקדמות צו אמונה און דאס זיך מאכן גרייט דערצו, וואס דאס איז יא תלוי בבחירתו ע"ש. (ועיין כאן בטענת דר. דזשאן שעלענבערג ומענת דר. וויליאם לעין קרעיג אליו.)

***

‏דא שרייבט הרב דר. מלך שפירא, בנוגע א פולמוס קעגן זיין בוך איבער דעם רמב״ם׳ס י״ג עיקרי אמונה:

R. Hochman goes on to explain that most of the Principles are indeed mentioned in Hilkhot Yesodei ha-Torah in a positive sense (even if not as a unit of Thirteen Principles). He also notes the following important point, that when principles of faith are mentioned in the Talmud, they are never listed in a positive sense, that one must believe X. Rather, they are listed in a negative sense, that one who denies X has no share in the World to Come. Why Maimonides, in his Commentary on the Mishnah, chose to formulate the Principles in a positive sense and require active belief as a necessity for all Jews — something the Talmud never explicitly required — is an interesting point which we will come back to. Regarding some of the Principles the difference is clear. For example, according to the Talmud, denial of Resurrection is heresy, but one who has never heard of the Resurrection and thus does not deny it, or affirm it, is a Jew in good standing. For Maimonides, however, the doctrine of Resurrection must be positively affirmed. In a future post we can come back to which Principles even the Talmud implicitly requires positive affirmation of (obviously number 1, belief in God, but there could be others as well)

***

איך האב געקלערט אין דעם גאנצן שמועס אז זייענדיג אז דאס האט א קשר צו מאטעמאטיקס אין דעם אז 1-1≠0 ביי דעם, און עס קען אויך באטראכט ווערן ווי מ׳קען פרעגן א שאלה אבער נישט באקומען אַן ענטפער, אז דאס קען געבן א טיפערע באדייט צו וואס געארג קענטאר האט געזאגט:

In Mathematics the art of proposing a question must be held of higher value than solving it

והיינו, אז אין דעם תחום פון טעאלאגיע אויך, וואס האט א קשר דערצו צו מאטעמאטיקס וכנ״ל, זענען די שאלות וקושיות און דאס קלערן דערין, חשוב׳ער ווי די ענטפערס ותירוצים אשר ממילא אי אפשר להשיגם. וכעין די בוך פון דר. וויליאם אירווין: קענטאר האט גראדע ארומגערעדט פון די חילוקים במושגי אינפיניטי פון אלקות ומאטעמאטיקס.

***

לגבי די חילוק צי די עיקר פאקוס באמונה איז אויף דעת וואס איז קודם ופועל על המעשה, אדער פארקערט ווי די מעשה בפועל איז פועל על הדעת, שרייבט דער חינוך בשורש של מצוה כה על האמונה במציאות השי"ת:

ואשר לא יאמין בזה כופר בעיקר ואין לו חלק וזכות עם ישראל. וענין האמונה הוא שיקבע בנפשו שהאמת כן ושאי אפשר חילוף (בחילוף) זה בשום פנים. ואם נשאל עליו, ישיב לכל שואל שזה יאמין לבו ולא יודה בחילוף זה אפילו יאמרו להרגו, שכל זה מחזיק וקובע האמנת הלב כשמוציא הדבר מן הכח אל הפועל, רצוני לומר כשיקים בדברי פיו מה שלבו גומר. ואם יזכה לעלות במעלות החכמה ולבבו יבין ובעיניו יראה (ישעיהו ו י) במופת נחתך שהאמונה הזאת שהאמין אמת וברור אי אפשר להיות דבר בלתי זה, אז יקיים מצות עשה זו מצוה מן המובחר.

ער זאגט דאס טאקע בגדר פּאזיטיוו, אבער ווי ער שרייבט בריש הספר האט ער דאס געשריבן פאר אינגע (וכשמו של "חינוך"), וואס פאר זיי האלט מען נאך ביים ערשטן שטאפל פונעם "1+":

אמרתי במה אתרצה לבוא לשמש לפני הגבורים, וכבר ביררו לנו הם כל הדברים, הלא בסדר תרי"ג מצות על דרך הסדרים, אולי יתעוררו יותר בהן מתוך כך הנערים, ישימו לב בהם בשבתות ובחגים, וישובו מהשתגע ברחוב הערים, לאור באור החיים, איש אל רעהו הילדים רכים, ישאלו מצות שבת זו כמה, ומלאה הארץ דעת ומזמה. והנה פרוש כל אחת נכון לפניהם, ומבלי יגיעה ימצאו דברי חפץ בסמניהם, זרע קדש יתברכו מאלקים, הם ובניהם וכל אשר להם, בכל מקומות מושבותיהם, ואני בכלל הברכה עמהם.

***

ולגבי דעם אז ההאמנה אינה העניין הנאמר בפה, אבל העניין המצוייר בנפש, איז דאס אויך וואס דער עיקרים שרייבט (מאמר א פי"ט):

האמונה בדבר הוא הצטייר הדבר ציור חזק עד שלא תשער הנפש בסתירתו בשום פנים, אף אם לא יודע דרך האמות בו.

והאמונה תפול בכל דבר שלא הושג למאמין מצד החוש, אבל הושג לאיש מה רצוי ומקובל או לאנשים רבים גדולי הפרסום, הושג הדבר ההוא או כיוצא בו בזמן מה בחוש ונמשכה הקבלה למאמין מן האיש ההוא או האנשים ההם קבלה נמשכת מאב לבן.

וכמובן, ווערט דאס א פראבלעם וואו עס איז נאר, און קען נאר זיין, א נעגאטיווע פּראפּאזישאן.

***

און אז כ'האב מדמה געווען דעם ענין בהעדר הדיבור בהא-ל לענין, להבדיל, ניבול פה, ווי אויך אז שמירת שבת בפועל צייגט לזה במחשבה, קען מען זאגן אז דאס איז די רמז ביי שבת אז מ'דרש'נט (שבת קיג:) דעם "שלא יהא דבורך של שבת כדבורך של חול", פונעם פסוק (ישעיה נח יג-יד) ודבר דבר, און די פסוק איז ממשיך "אז תתענג על ה'". והיינו, לרמז צום גאנצן געדאנק פון אי-השגה ודיבור בענין ה' שהוא מקור התענוגים. ולכן נמי קען מען זאגן איז עונת ת"ח בשבת (או"ח סימן רפא), וויבאלד איבער געשלעכט קען מען אויך נישט רעדן בהשגה. ווי אויך קען מען זאגן א רמז, אז "המלך" אין די מגילה איז דאך מרמז להקב"ה. ולכן בא הרמז במגילה יב:

ביום השביעי כטוב לב המלך ביין אטו עד השתא לא טב לביה בחמרא אמר רבא יום השביעי שבת היה שישראל אוכלין ושותין מתחילין בד"ת ובדברי תשבחות אבל עובדי כוכבים שאוכלין ושותין אין מתחילין אלא בדברי תיפלות וכן בסעודתו של אותו רשע הללו אומרים מדיות נאות והללו אומרים פרסיות נאות

והיינו, אין שבת האט מען עוסק געווען בסעודתו של המלך בעניני תיפלות, וואס ווייזט אויף די גדרים פון שפראך, און וואס מ'קען טאקע נישט נוצן בדיבור אודות "המלך".

ובזה, אז כ׳האב געזאגט אז מאטעמאטיקס האט אויך א קשר צו דאס אלעס בטעאלאגיע, און אז טעאלאגיע מיט הומאר גייען נישט צוזאמען, איז דאס געווען אינטרעסאנט: ***

עס איז מן הראוי לציין ווי אזוי דר. דוד קעמפּבּעל, דר. דזשאפרי לעימען, און דר. דזשאן גרין צוטיילן רעליגיעזע און נישט-רעליגיעזע אין צו פיר סארטן:

1). נישט-רעליגיעזע - זיי זענען הויך אין נישט זיין רעליגיעז אבער נישט דוקא הויך אין זיין סעקולאר. אין אנדערע ווערטער, מענטשן וועלכע האבן פשוט נישט אריינגעקלערט אין דאס אלעס, און זענען סתם אזוי קל וכדומה. (מ׳קען דאס טערמינען ״נאַן-טעאיסטן״.)

2). סעקולאריסטס - זיי זענען הויך אין סיי נישט זיין רעליגיעז און סיי אינעם יא זיין סעקולאר. אטעאיסטן (פּאזיטיוו צי נעגאטיוו) בשיטה און דורכגעטראכט, און וואס טרעפן מיענינג אין זייער שיטה.

3). רעליגיעזע - זיי זענען נידעריג אין סיי נישט זיין רעליגיעז און סיי אינעם זיין סעקולאר. רעליגיעז כפשוטו.

4). רעליגיעזע סעקולאריסטס - זיי זענען נידעריג און נישט זיין רעליגיעז אבער הויך און זיין סעקולאר. זיי האבן א פיס אין ביידע וועלטן. זייער וועלט-אויסקוק איז בעצם סעקולאר און סייענטיפיק, און האבן דאס אדער משווה געווען מיט א רעליגיעזע מהלך החיים, אדער אז זיי זענען ״ספּיריטואל״ ווי איידער רעליגיעז.

מיין טעזע איז נישט אז טאמער ״צווינגט מען אריין״ צו גלייבן אין ״עפעס״, ואפילו א גאט מוגשם ממש, איז דאס נישט גענוג לבסס שמירת התורה והמצות. אוודאי איז דאס גענוג, און אט וועגן דעם האט דאס דאך געברענגט א פולמוס אויפ׳ן רמב״ם וואס האט דאס אפגעשוואכט. אין אנדערע ווערטער, איך בין מסכים צו די הנחה:
אמונה בגאט (מוגשם) ← בסיס לשמירת המצות

וואס איך בין נישט מסכים צו, און וואס מיין טעזע אין די אשכול איז, איז אז די אינווערס דערפון, פאר א בר דעת, איז נישט אמת. איך דינג מיך אויף דעם:
~אמונה בגאט (מוגשם) ← ~בסיס לשמירת המצות

אז אויב ס׳איז נישטא קיין אמונה אין ״עפעס״, דאן איז נישטא קיין בסיס לשמירת המצות.

און איך שטארק דאס מיט׳ן זאגן אז אָלטימעטלי וועט דער וואס איז דאס טאקע אזוי מבסס, אויך מודה זיין אז זיין בסיס איז באמת נישט ״עפעס״.

לגבי דיין שאלה וואס דו פרעגסט, ווי אזוי איך פארשטיי דאס, אז ביי יעדן איינעם איז דאך, עכ״פ ״מעיקרא״, געווען דעם בסיס לשמירת התורה ״ג-ט״, און אזוי איז דאס געווארן אינגרעינד אין אים מילדותו? איז קען טאקע זיין אז איה״נ. אבער איינמאל דאס איז שוין אינגרעינד, און דערנאך קומט ער צו לההכרה אז די גאנצע מושג פון ״ג-ט״ איז נישט שייך צו זיין אין א דיסקאָרס אויף למעשה, ואפילו ווען דאס איז א גענוג שטארקע הכרה אז יעצט קען דאס שוין נישט זיין פאר אים א בסיס דערצו, פאַלוֺיט אבער נישט דערפון אז יעצט קען שמירת המצות נישט האבן פאר אים אַן אנדערן בסיס. וממילא איז דאס ענליך צו וואס איך האב דא צוגעברענגט מהבּוּדהאַ (וויטגענשטיין האט אויך געזאגט ענליך). ווי געזאגט, דינג איך זיך אויפ׳ן אינווערס הנ״ל פאר אַן עדאָלט בר דעת. צי מ׳קען מעיקרא אינסטילן דעם בסיס אָן אמונה ב״עפעס״ אין די פארעם פון א ״ג-ט״ (מוגשם), איז א גוטע שאלה. אויף דעם איז טאקע דא די געדאנק בהרמב״ם פון אמונות הכרחיות כדציינתי.

ואיה״נ אז א בסיס דערצו יעצט, פאר אזא סארט חכם ובר דעת שכבר בא לההכרה הנ״ל, קען זיין מכח דעם אז ״דאס איז גערעכט מחמת סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם און וואס די ארומיגע כלל נעמט אָן אלס ריכטיג״. אדער מחמת א געפיהל בשורשו וכעין שיטתו של דוד הום שהבאתי לעיל בזה לגבי מאראל בכלליות, וואס איז דאס מייסד קודם לשכל, אז דאס איז ״ריכטיג״. אבער איך ווייס נישט צי דאס מיינט אטאמאטיש א הכרח אז ער מוז צוקומען דייקא צו ״ג-ט״ לבסס. כאמור, ביי ביידע פון די צוויי סארט בסיס, האט דאס א סעקולארע ענעלאג צו וואס קען מבסס זיין פאר איינעם נארמאטיווע מאראל בכלליות.

וואס דו קענסט זאגן איז, אז די ״געפיהל״ למאראל, אט דאס מיינט ״ג-ט״. אזוי טענה׳ט טאקע ר׳ דוד ארון אין א שמועס מיט דר. דוד באשעווקין.

יעצט, העווינג סעד אָל דעט, ווייסט דאך יעדער איינער אז, חוץ פון דא אין דעם אשכול, בין איך אליין דאך יא עוסק דא אין שטיבל, און איך שמועס יא, איבער טעאלאגישע נושאים און איבער ״ג-ט״ מערערע מאל - סיי פון אַן אקאדעמישע/מחקר פּערספּעקטיוו, און סיי פון א תורה׳דיגע תלמוד פּערספּעקטיוו. אין אנדערע ווערטער, עס שטעלט זיך לכאורה א סתירה מיט וואס איך זאג דא כסדר דורכאויס דעם אשכול. איך גלייב, לפי הבנתי, אז דאס איז דאך א חלק פון די אלגעמיינע קשיא וואס @אלפא וויל ארויסברענגען.

אבער איך האלט נישט אז דאס איז באמת א סתירה (א פראבלעם וואס @אלפא דערמאנט לגבי שפראך אין די סארט נושאים בכלל - נושא האשכול…). ואסביר כוונתי. ווי וויטגענשטיין ברענגט ארויס (אין קורצן), און מ׳נוצט דאס טאקע צו לינדערן עטוואס דעם פראבלעם פון רעליגיעזע שפראך, איז ״שפראך״ אָלטימעטלי א ״געים״ וואס מענטשן שפילן צווישן זיך, עפ״י גדרים, כללים, און רוּלס וואס מ׳מאכט און שטעלט אפ דערינען פאר א קאנטעקסט, איבער וואס האט מיינונג און וואס האט נישט אין די קאנטעקסט. וממילא, למשל, אויב שטעלט מען אראפ דעם דאָמעין אָוו דיסקאָרס איבער גאט׳ס בארד (בקבלה?), קען מען בעצם דן זיין איבער דאס אויסזעהן פון זיין בארד און די כאראקטעריסטיקס דערין וכו׳ וכו׳ וכו׳ ארויף און אראפ באריכות. עס איז נישט שייך צו פרעגן דערויף ״דו גלייבסט אבער טאקע אז ג-ט האט א בארד?!״, וויבאלד ער איז עוסק בתוך די גדרים וואס מ׳האט דא אראפגעלייגט פאר די קאנטעקסט, און ער שפילט די שפראך געים לפי די קאנווענשאנס וואס מ׳האט דא. דאס אלעס קען זיין אפילו בלא יודעים און סאָבּקאַנשׁעסלי.

(דאס דערמאנט מיר אז ביי א חבר א חכם מיינער, וואס ס׳איז אים לעצטענסט געבוירן א מיידל, ווען איך בין צוגעגאנגען צום קידוש, וואס דאס אליינס געבט מען אויך נאר מחמת סאָשׁעל קאָנווענשאן, האב איך געהערט ווי מ׳וואונטשט אים כסדר, ״זאל דער אייבערשטער העלפן זאלסט זעהן אסאך נחת״ אא״וו. ווען איך בין צוגעגאנגען צו אים האב איך אים געזאגט, ״וויטגענשטיין זאגט דאך אז שפראך איז א געים לפי די רוּלס וואס מ׳לייגט אראפ אין דעם, און די וואס שפרעכן דאס זענען זיך מכניע צו די רוּלס. איז טוה איך אויך אזוי: זאל דער אייבערשטער העלפן אז זאלסט זעהן אסאך אסאך אידיש נחת.״)

עכ״פ בעצם קען מען האבן פילאזאפישע דיסקאָרסעס איבער ״ג-ט״ אין שפראך, ואפילו איבער א גאט מוגשם ממש, ואפילו וואו ער אליין איז ממש א פּאזיטיווע אטעאיסט דערין לגמרי. וואו עס ווערט שווער איז ווען מ׳וויל מבסס זיין דערויף עפעס השלכות למעשה ממש, וואס דאן דארף דאס דאך צוקומען לאמונה, וואס ההאמנה איז שמצייר בשכלו ממש ואינו ענין הנאמר בפה, וכדכתב הרמב״ם; ער שפילט שוין נישט עכט די געים (צי מחשבה ארבעט מיט שפראך ולשון ממש איז א מבוכה; ואולי אפשר לחלק ווען עס איז סאָבּקאַנשׁעסלי, און ער שפילט אט די געים ווייטער אפילו סאָבּקאַנשׁעסלי). ובפרט וואו אפילו אינעם געים אליין, וועט מען דאס האלטן אין איין נעגעיטן און זאגן ״עס איז נישט באמת אזוי, און וואס קען איך קליינע מענטשעלע פארשטיין.״ דא ווערט נולד פאר׳ן חכם דעם פראבלעם אז דאס קען נישט יעצט זיין א בסיס להשלכותיו למעשה ממש.

(כמובן, אז דאס גאנצע ענין פון האבן א בסיס איז א לאגישער. און ווי איך ברענג דאס דאך טאקע ארויס מיט לאגישע סימבּאלן (←). גיין טענה'ן, עפ"י לאגיק, אז עס פעהלט נישט אויס בכלל צו האבן א בסיס דערצו, וה"ה לכאורה צו טענה'ן אז עס איז נישט מבוסס אויף עפעס בלאגיק, אדער אז עס איז מבוסס אויף עפעס וואס מאכט נישט קיין מענשטליכע סענס, ברענגט לכאורה צו צו אריסטו'ס פראבלעם. ויש לדון. "געפיהל" גרידא קען לכאורה יא זיין אקסיאמעטיק אויף מבסס צו זיין דערויף בלאגיק, און, כנ"ל, קען מען דערנאך דן זיין פסיכאלאגיש פון וואו און פארוואס די געפיהל קומט און איז דא מעיקרא.)

*

אגב, לגבי וואס @ברוך שפינוזה דערמאנט, איז אינטרעסאנט צוצוצייכענען צו וואס דער אפודי איז מפרש דעם רמב״ם במו״נ ח״א פנ״ד: כי הדיעות הבלתי אמתיות לא יתקיימו בנפש האדם אבל ישכחם במעט סיבה ע״ש. (ואולי משום הא איז בדורינו, וואו מ׳האט מער עקסעס צו חכמה, מדע, און אינפארמאציע, איז ווי עלטער אזא סארט מענטש ווערט, ווערט ער ווייניגער ״פרום״ בענין גלויבונג. אולי. אויב איז דאס טאקע אזוי.)
‏

אלפא האט געשריבן:הגם לגבי דעם שאלה פון דעם אשכול גלייב איך אז רובא דרובא רעליגיעס דארפן צו מסכים זיין אז גאט האט אן אחיזה אין מציאות באמת - דלא כהרמב״ם.

‏FTFY

***

לגבי וואס איך האב דערמאנט פריער איבער הגדרת ״עקספּערטיִז״ לגבי מאכן טעותים, איז דאס וואס דער פיזיקער ניִהלס בּאָהר האט געזאגט:

An expert is a person who has made all the mistakes that can be made in a very narrow field

לאמיר פראבירן צו זיין קלארער,
עס זענען דא צוויי חלקים דא,
1. די שאלה (איז דא א גאט? דארף מען טון מצוות אויב נישט? וכדו') און די תשובה, פון די אביעקטיווע זייט - די אינערליכן 'אמת' אזוי-צו-זאגן צו וועלכע יעדע וויל צוקומען.
2. איז די שפראך וואס מ'נוצט סיי צו קאמיוניקירן איבער די נושא מיט א צווייטן, און סיי די ווערטער אין קאפ וועלכע ווערן גענוצט עס אליין אדורכ-צו-טון.

די פראבלעם איז ווען די צוויי פארהאנקערן זיך אויפן וועג, דהיינו, יעדער פראבירט צו אנקומען צום נקודת האמת, אבער, די שפראך לייגט פיסלעך.
ווי געשמועסט, אויב האלט איך אז 'רעדן פון גאט' איז נאנ-סענס, בעת יענער רעדט יא דערפון, נעמענדיג און באטראכט אז מיר האבן די זעלבע מאטיוון – אנצוקומען צום 'אמת' (לייגנדיג אין א זייט די רעליגיעזע בייעס א.ד.ג.) איז דא דא א קלעש אין אונזער שפראך/טערמינאלאגיע. אויב איך האלט אז שפראך האט נישט קיין וועג צו באצייכענען גאט – לויט וואס גאט דארף צו מיינען, און איך בין גרייט צו פארקוקן אויף א צווייטע נקודה אין מיין 'זיך' וואס איז די חלק וועלכע שטופט מיר יא אנצונעמען דעם גאט, און לעומת זה יענער איגנארירט די שפראך פראבלעם על סמך זיין דרייוו יא צו האלטן און רעדן פון גאט. איז בעצם נישטא קיין 'נקודה' אויף וואס מיר דינגען זיך. דהיינו, מיר זענען ביידע מסכים לגבי די ערשטע חלק (נומער 1 פון אויבן) אויף די פאלגענדע פרעמעסיס, סיי דאס אז מיר האבן אן אינטואציע פאר גאט, און סיי דאס אז מיט שפראך שטומט עס נישט, סיי דאס אז מיר ווילן נישט זיין דיסאנענסד אויף קיין וועג, און סיי דאס אז כדי צו מאכן שטומען דאס אלעס מוז איינס בהחלט איינגעבן. ווי מיר דינגען זיך יא איז אויף וועלכע למעשה גיבט איין, איינער גיבט איין אויף שפראך אז דאס וועט נישט זיין פערפעקט, די צווייטע קאווערט אפ זיין פארגעפיל לטובת די פערפעקשאן פון שפראך.
על הצד אז דא ליגט נישט קיין טיפערע מחלוקת – איז דאס דאך בס"ה א מעטער אוו לענגווידש – ווייטער שפראך.

יעצט, די ערשטע האט זיך שוין געלייגט שלאפן איינמאל זיין גאט איז עסטעבלישד, זיין עגא פארמינערט, און זיין שפראך אומפערפעקטירט.
די צווייטע (@מי אני אין דעם פאל), איז פארנומען דן צו זיין וואו ער איז געגאנגען שיף, ער זעט דאך למעשה אז רוב עולם ציט נישט מיט, זיי האבן אראפגעלייגט דאס געווער און לעבן בשלום. ער איז אבער פארנומען אז שפראך דארף דאך זיין פערפעקט, איז חוץ פון די פארשטילטע אינטואציע וואס גריזלט נאך פון צייט צו צייט, האט ער גאר א גרעסערן פראבלעם, 'שפראך' סוף כל סוף איז א סאציאלע קאנצענסוס, 'אין שפראך בלא עם' אן דעם עולם איז זיין שפראך סייווי נישט פערפעקט, בלייבט ער דאך איבער אויסגעשפילט פון ביידע וועלטן.

דא קומט אבער די קנייטש (וואס איך האב געמיינט ארויסצוברענגען אין דעם פריערדיגן תגובה), מ'קען דא נעמען 3 באזינדערע מהלכים.
1. זאגן אז מיין שפראך איז עפעס וואס איך בין אליין מחליט (רעליגיעזע שפראך לעניניינו..), אזוי ארום זיך ארויסדרייען פון די דיסאנענס וואס די 'פערפעקטע שפראך' האט אנגעווירטשאפט. דאס איז אבער נישט אזוי צום הארצן פון איינער וואס זוכט למעשה יא צו זיין אןיף איין בלאט מיטן ציבור (נישט אלס די השקפה חלק – ווי @ברוך שפינאזע האט עס אפגעטייטשט – נאר אין די עטאס פון שפראך אליין זייענדיג א סאציאלע קאנסטראקציע..)
2. זאגן אז בעצם האלט די ציבור ווי מיר – אפי' לגבי די שפראך חלק – זיי האבן זיך נאר אפגעלאזט דערפון (און בוחר געווען צו לעבן אין א סתירה אזוי צו זאגן) פשוט מרוב עמקותו וועלכע זיי האבן נישט געקענט מיטציען. העטען זיי דען געווען אזוי טיף ווי מיר וואלטן זיי זיכער בוחר געווען דעם אפציע. וואס אליבא דאמת קען זיין קאמפליטלי ריכטיג, די פראבלעם איז נאר.. אז די עולם למעשה איז נישט אזוי טיף ווי דיר, און איינמאל זיי האבן למעשה בוחר געווען אז שפראך מעג האבן לעכער, גיימיר ממילא בלייבן מיט א לאך אזוי צו אזוי.
3. מאכן אזא סוביעקטיווע אביעקטיוו, מחליט זיין אז שפראך איז עפעס וואס סאסייעטי איז מחליט די כללים טאקע, אבער איך אפליי עס לויט מיין בינה יתירה, אפי' עס קומט אויס אנדערש ווי די מחוקקים אליין.
דאס איז אויבן אויף די בעסטע מהלך צו נעמען. אין אונזער פאל, דאס אז שפראך טאר נישט האבן קיין פאראדאקסן דאס איז דאך בעצם יעדער מסכים, ממילא נעם איך עס פון דא ווייטער אז עס קען קיין גאט נישט עקסיסטירן און מיין אייגענע אפליקאציע פון שפראך און דעם וועג.
דא פרעג איך מיין מיליאן דאלאר שאלה: אויב למעשה האט סאסייעטי זיך אפגעטיילט און יא גענומען די רוט פון א פאראדאקסיגן שפראך לגבי גאט, איז דאס אליין א פרישן פאראדאקס פון דעם פערספעקטיוו אז 'יעדער איז מסכים אז עס קען זיך נישט סותר זיין'. ערגעץ ווי האט זייער מאטאר אויפגעהערט פונקציאנירן (נאכן משלים זיין מיט סתירות..) אבער אונזער מח ארבייט נאך אויף קעסל און כלים זיך ארויסצוזען פון דעם צירקל פון פאראדאקסן.

די איינציגסטע איבערגעבליבענע אפציע לכאו' איז... משלים זיין מיט קאגניטיוו סתירות.

נו, וואלט מען דאך עס שוין געקאנט טון פון לאנג?!

אנטשולדיגט פאר די אריכות, טאמער איר האט מיר פארלוירן אינמיטן, אדער אויב איך האב זיך גאר פארלוירן...

איה"נ. און דאס איז בעצם א חלק פונעם פראבלעם פון רעליגיעזע שפראך.

האמת אגיד, אז די געדאנקן און טעזע(ס) אינעם אשכול זענען ארויסגעוואקסן פון (א חלק פון) וואס איך האב געשריבן אין א פארגעגרייטן אשכול אויף אַן ארטיקל (שוין צוויי) וואס איך האב סאָבּמיטעד צום וועקער, נאך בשעת קאָוויד אזא דריי יאר צוריק. אין אנדערע ווערטער, די אונטערליגענדע געדאנקן/טעזעס זענען טיפער. ווי געשריבן, באציהט זיך די ארטיקל(ען) צו אט דעם געדאנק וועלכע דו רירסט יעצט אָן ובנוגע אמונה. דאס טוהט אין די יסודות פון לאגיק והגישה של פּערעקאנסיסטענט לאגיקס בכלל ודייעלעטיאיזם בפרט, והשלכותיהן לגבי אמונה וטעאלאגיע (ווי אויך אין די פילאזאפישע הגדרות וטעאריעס איבער וואס איז די געדאנק פון "אמת"). איך האב עס אביסל באשריבן דא; פון מיינע ערשטע תגובות דא אין שטיבל.

אבער וואס איז נוגע צו דעם אשכול און די טעזע דא, איז פשוט אז מ'האט נישט צו לייגן א דגוש אויף אמונה, פון וועלכע דו קענסט ממילא נישט (באמת) רעדן אין א קאָהערענט דיסקאָרס. די פאקוס, בדת, דארף דעריבער מער צו זיין אויף די בּיהעיוויארעל חלק פון די מצות מעשיות, ווי איידער אויף די מענטאליסטיק חלק פון "וואס גלייבסטו/האלטסטו?"

"פארוואס" ער טוהט די מצות מעשיות? ווייל ס'איז אים א פּאזיטיווע פּרעפערד סטימיולוס רינגסט ארום. פארוואס איז עס אים א פּאזיטיווע פּרעפערד סטימיולוס? א גוטע פסיכאלאגישע שאלה, ולא הרי הסיבה של זה כהרי הסיבה של זה.

און נאכאמאל ניין.

"עפעס" = נמצא במציאות. אט דאס מיינט עס דאך דא און דאס איז די טייטש דערפון. און אין א פאזיטיוון סענס קען מען דאס נישט עפּלייען צו "ג-ט". און דאס עפּלייט פונקט אזוי צום געדאנק פון "עצם" דא, וואס איז "ולא במציאות". אין אנדערע ווערטער, ווי כ'האב צוגעברענגט אז דער טעאלאג (א מאמין נוצרי (וואס, כידוע, איז ביי דת הנוצרים ענין "אמונה" בעצם שטערקער צו זייער קריִד ווי ביי יהדות)) מישעל דע סערטוא האט געזאגט, וועט דער טעאיסט דאס אויך נעגעיטן נאכ'ן דאס זאגן.

איך גיי נוצן דיינע ווערטער פון "אן עטיעסט וואס גלייבט נישט דערינען": עס איז דא א חילוק צווישן "אַן עטיעסט וואס גלייבט נישט דערינען", וואס איז ל"ד א פראבלעם דא (דער נעגאטיווער אטעאיסט), און "אַן עטיעסט וואס גלייבט אז דייקא נישט דערינען" (דער פּאזיטיווער אטעאיסט), וואס איז יא א פראבלעם דא להרמב"ם. אין אנדערע ווערטער, א חילוק צווישן "לאו דוקא" און "דוקא לאו" - די ערשטע קען מען דערהייבן, אבער נישט דאס צווייטע.

און אין ווייטער אנדערע ווערטער, דו טענה'סט אז דער אטעאיסט פאקוסירט אומריכטיגערהייט נאר אויף די נעגאטיווע חלק פון "ולא במציאות". בשעת דו פאקוסירסט, פונקט אזוי אומריכטיגערהייט, נאר אויף די פּאזיטיווע חלק פון "נמצא" - דאס וואס דו מאכסט אין בּאָלד. זאג איך דיר אז מ'דארף אָננעמען ביידע צוזאמען, וואס דאס מיינט: נישט א פאזיטיווע "יא" און נישט א נעגאטיווע "ניין".

אגב, דו פארשטייסט אליינס אז די ווארט "ער" דא, וואס דו האסט אויך געמאכט אין בּאָלד, איז אויך א לשון מושאל, און דו אליין גייסט דאס אויך נעגעיטן נאכ'ן זאגן. ודון מינה אשארא, און אויף די ווארט "עפעס" וואס דו נוצט דא אויף... עםם... אים פונקט אזוי אויך.

ואחר כל זה, גלייב איך אז דו פארשטייסט וואס איך האב פריער געשריבן:

מי אני האט געשריבן:איך האב געקלערט אז א טעזע פון די אשכול איז אז אויף די שאלה, ״דו גלייבסט אין ג-ט?״, איז נישט שייך קיין תשובה פון ״יא״ און אויך נישט א תשובה פון ״ניין״; עס איז כעין פרעגן, ״דו גלייבסט אין /-0ם'ןק/]םןיע?״, וואס די איינציגסטע תשובה וואס איז שייך צו אזא פראגע איז ״וואס?״. ולהרמב״ם איז אט דאס די הכרה צו וואס א מענטש א חכם דארף צוקומען - טאקע אט די פראבלעם פון רעליגיעזע שפראך.

ווייל ווי דו שרייבסט איז שפראך צו אָרעם צו דעפינירן דעם ענטיטי (ואפילו די ווארט "ענטיטי" אליינס דא אויך נישט). וא"כ, וויאזוי פונקטליך ווילסטו א פּאזיטיווע "יא" ענטפער אויף א שאלה/סטעיטמענט דערינען בענין זה, וואס גייט דאך זיין א זאץ אויסגעשטעלט מיט "שפראך" וואס דו ביסט מודה קען דאס נישט דעפינירן (ואפילו די ווארט "דאס" אליינס דא אויך נישט)? אטו בשופטני עסקינן? (ואולי איז דאס דאס וואס ליגט אונטער דעם מימרא פון "איך בין א נאַר און איך גלייב." והיינו, אז מ'ענטפערט "יא" אויף דזשיבּעריש סטעיטמענטס, וואס יעדעס סטעיטמענט אין דעם נושא, זייענדיג אז שפראך קען דאס נישט דערהייבן, איז אָלטימעטלי דזשיבּעריש ממבטו פון שפראך וכנ"ל. וממילא ענטפערן דערויף אז "יא", וואס איז דאך אויך מיט שפראך, איז נאַראָנעס.)

מי אני האט געשריבן:

אלפא האט געשריבן:צו זיין גאנץ פערזענליך, אויב פרעגט מען מיר היינט די שאלה - איז מיין תשובה:
איך גלייב אין (- די מיסטריעזן) גאט! בעיקר מכח די נאטורליכע/פסיכאלאגישע טרענד אנצופילן יענעם 'לאך' וואס בלייבט ווען מ'פרובירט אקטיוו דאס צו לייקענען.
אזוי אויך שטיי איך אינגאנצן אין און מיט רעליגיע.

הגם.. די לינק צווישן די צוויי איז נישט יעצט אינגאנצן קלאר ביי מיר (הילף ביטע?!..)

מיין אינטואציע פילט אז די נושא טראגט עפעס מער ווי לינגוויסטיק פילאסאפיע..

און די שאלה איז אויךצי די געפיהל וואס מ'האט בנוגע דעם "מיסטעריעזן" ג-ט, קען פארט האבן השלכות לגבי רעליגיעזע דת במעשה אָן א ג-ט "הַמְצַוֶה". (איך דארף דאס טאקע אויסברייטערן, און... עםם... "אי"ה"... עוד חזון.)

איך טראכט אז א מעגליכע טעאריע דערצו ליגט און אננעמען מצבים מיט א דעטערמיניסטישן בליק, דהיינו אז אין וועלכע מצב א מענטש געפינט זיך האט ער בהחלט געדארפט דארט זיין - מכח ידיעת השם, אדער אין אנדערע ווערטער מכח די laws of nature וועלכע ער האט אזוי אונטערגעשטעלט - וואס שטעלט אוועק אז בעצם וויל גאט (-די מיסטריעזן..) אז מיר זאלן טון, האלטן, פילן, און אפי' מיינען אז מ'גלייבט, פונקט וויאזוי אונז טוען למעשה, און אין דעם זין קען מען אפי' אנקוקן ווי די 'מצות' האבן גאר א 'מצווה'.
די ווערטער שפיל שבו איז גארנישט אנדערש ווי די לעקסיקאן פון 'שפראך שפיל' אין וועלכע מיר לעבן בכל אופן..

לגבי אנדערע רעליגיעס, לינדערט עס פונקט אזוי די פראגע - אויב נאר קומט מען צו צו דעם הכרה - שלא שייך בו סתירות.
איינער וואס גייט אקטיוו אנדערש, איז ווייטער א חלק פונעם פלאן...

אליבא דאמת פילט עס נישט צום זאך - אונז לעבן נישט באמת אין אזא טעאריע בחיי יום יום. אבער ווער זאגט אז די אלע טעאלאגישע שאלות עקסיסטירן דען יא אין די יום יום'דיגן ראלם?!

אלפא האט געשריבן:צו זיין גאנץ פערזענליך, אויב פרעגט מען מיר היינט די שאלה - איז מיין תשובה:
איך גלייב אין (- די מיסטריעזן) גאט! בעיקר מכח די נאטורליכע/פסיכאלאגישע טרענד אנצופילן יענעם 'לאך' וואס בלייבט ווען מ'פרובירט אקטיוו דאס צו לייקענען.
אזוי אויך שטיי איך אינגאנצן אין און מיט רעליגיע.

הגם.. די לינק צווישן די צוויי איז נישט יעצט אינגאנצן קלאר ביי מיר (הילף ביטע?!..)

מיין אינטואציע פילט אז די נושא טראגט עפעס מער ווי לינגוויסטיק פילאסאפיע..

יא יא. אט דאס זאג איך בריש האשכול: אז "אמונה" (עכ"פ במובן הפשוט) און רעליגיע/דת, שהיא שמירת התומו"צ, זענען ל"ד מקושר איינע צום אנדערן, און "אמונה" מוז ל"ד זיין די גרונט פאר שמירת התומו"צ. ווי אזוי דען באגרונדעט מען דאס? אויף דעם האב איך געשריבן:

מי אני האט געשריבן:הכלל, דאס "ריכטיגקייט", וממילא סיפוק וואס מ'טרעפט, פון שמירת התורה והמצות במעשה, דארף ל"ד תלוי זיין אין דעם אין וואס פונקטליך מ'גלייבט ביחס צו "ג-ט" באמונה במחשבה ובדעת. ואיה"נ אז דער רמב"ן און אנדערע מפרשים האבן משיג געווען אויפ'ן רמב"ם בספר המצות לגבי דאס וואס ער האט גערעכענט אמונה בה' אלס א מצוה, וויבאלד דאס מוז דאך ממילא זיין כדי לקיים המצוות בכלל. איז בין איך אבער נישט זיכער אז, עכ"פ כהיום, איז דאס דייקא אזוי. והא ראיה, אז איך "גלייב" מ'וועט מודה זיין אז עס איז בעצם יתכן, פּאַסיבּל הגם טאקע נישט פּראַבּעבּל, אז עס איז שייך אז מ'זאל האלטן דאס איז "ריכטיג" אָן דעם. ואפילו עכ"כ וואו מ'נעמט אָן לגבי אמונה די עקסטרעם פון אטעאיזם/אַטעאָנאָמאטיזם, קען אבער לכאורה דאך שייך זיין צו האלטן שמירת המצות אלס ריכטיג און עפעס וואס געבט אים מיענינג, און אזוי ווי דר. ראָסעל בּלעקפארד און דר. אוּדאָ שאקלענק דערמאנען. ווי אזוי? דאס קען שוין יעדעס מענטש אויסארבעטן פאר זיך, ולא הרי דרך של זה כהרי דרך של זה.

און די שאלה איז אויךצי די געפיהל וואס מ'האט בנוגע דעם "מיסטעריעזן" ג-ט, קען פארט האבן השלכות לגבי רעליגיעזע דת במעשה אָן א ג-ט "הַמְצַוֶה". (איך דארף דאס טאקע אויסברייטערן, און... עםם... "אי"ה"... עוד חזון.)

אלפא האט געשריבן:איך וואלט אפשר פארראכטן - אז איך פיל ווי לינגוויסטיק פילאסאפיע האט אסאך מער צו זיך ווי דעם נושא..

עס בויען זיך טעאריעס ביי מיר אין קאפ ארום דעם - נעמליך, אין א געוויסן זין זענען אלע ארגומענטן איבער וואס מענטשן רייסן זיך מימות עולם בס"ה א 'מעטער אוו לענגווידש' - איז דען בכלל שייך זיך צו דינגען איבער פאקטישע מציעות'ן אויף יעדע פארמאט? און אויב איז עס נישט פאקטיש - איז עס אודאי נאר 'סעמאנטיקעל'...

איך דארף נאך לערנען מער איבער דעם. @מי אני איז מכובד מיט פרטים...

יא יא. אט דאס איז בעצם די (עכ"פ "פריע") פילאזאפישע סיסטעם פון לודוויג וויטגענשטיין (וועמען איך ציטיר טאקע בריש האשכול): אז "פילאזאפיע" איז בעצם עוסק אין די קשר צווישן פּראפּאזישאנס (שפראך) און דאס וועלט. איינמאל מ'האט א גוטע לאגישע הסבר וסיסטעם דערויף, האט מען בעצם פארענטפערט אלע פילאזאפישע פראבלעמען. (און אט דא קומט אריין די געדאנק פונעם פראבלעם פון רעליגיעזע שפראך ביחס צו "ג-ט", און דעם ודומו סלה וואס מוז דעריבער זיין דערביי - די נושא האשכול.)

מי אני האט געשריבן:איך האב געקלערט אז א טעזע פון די אשכול איז אז אויף די שאלה, ״דו גלייבסט אין ג-ט?״, איז נישט שייך קיין תשובה פון ״יא״ און אויך נישט א תשובה פון ״ניין״; עס איז כעין פרעגן, ״דו גלייבסט אין /-0ם'ןק/]םןיע?״, וואס די איינציגסטע תשובה וואס איז שייך צו אזא פראגע איז ״וואס?״. ולהרמב״ם איז אט דאס די הכרה צו וואס א מענטש א חכם דארף צוקומען - טאקע אט די פראבלעם פון רעליגיעזע שפראך.

הער דא = מינוט 42:15, א צווייטע מהלך צו די שאלה.
בכלל איז יענע גאנצע שמועס זייער אינטערעסאנט און היבש אינפארמאטיוו.

איך האב געקלערט אז א טעזע פון די אשכול איז אז אויף די שאלה, ״דו גלייבסט אין ג-ט?״, איז נישט שייך קיין תשובה פון ״יא״ און אויך נישט א תשובה פון ״ניין״; עס איז כעין פרעגן, ״דו גלייבסט אין /-0ם'ןק/]םןיע?״, וואס די איינציגסטע תשובה וואס איז שייך צו אזא פראגע איז ״וואס?״. ולהרמב״ם איז אט דאס די הכרה צו וואס א מענטש א חכם דארף צוקומען - טאקע אט די פראבלעם פון רעליגיעזע שפראך.

ולפי״ז האב איך געקלערט א רמז אז דאס איז די פסוק מרמז מיט (דברים י יב) ועתה ישראל ״מה״ ה׳ אלקיך ״שואל״ וגו׳. און די גמרא בברכות לג: זאגט אז דאס איז געזאגט געווארן כלפי משרע״ה ע״ש. און צו אים איז געזאגט געווארן דורך ג-ט ב״ה (שמות לג כ) כי לא יראני האדם וחי. והיינו הרמז אז ביים ענין ומושג פון ״ג-ט״, וואס מ׳קען נישט משיג זיין און דן זיין דערויף, איז די תשובה אויף א ״שאלה״ בזה לבסוף דאס ווארט ״מה״.

ווי אויך קען מען מיט דעם מרמז זיין הפסוק אצל שלמה המלך (מלכים א ג ה) בגבעון נראה ה׳ אל שלמה בחלום הלילה ויאמר אלקים ״שאל מה״ אתן לך. והיינו, אז בעת שנתן הקב״ה חכמה לשלמה, בא הרמז אז מיט דעם אלעם אויף א ״שאלה״ בענין אלקים, קען די תשובה נאר זיין ״מה״. וכן מש״כ (משלי ל ד-ה) מה שמו ומה שם בנו כי תדע כל אמרת אלוק וגו׳. והיינו נמי אז בענין אמירה בענין מושג אלוק, איז נאר שייך א תשובה פון ״מה״.

ווי אויך איז ידוע אז ״המלך״ אין מגילת אסתר איז מרמז להקב״ה. ולכן אפשר לרמז (אסתר ה ו) ויאמר המלך לאסתר במשתה היין ״מה שאלתך״ וגו׳. והיינו, אז א ״שאלה״ בענין די מושג פון ״ג-ט/המלך״, קען נאר פארענטפערט ווערן מיט א תשובה פון ״מה״. און דאס איז וויבאלד די גאנצע מושג איז אינהערענטלי ״מוסתר״ ומכוסה.

מ׳קען אויך אולי טייטשן עפי״ז אז שאלת הַתַּם איז דאך (שמות יג יד) והיה כי ישאלך בנך מחר לאמר מה זאת ואמרת אליו בחזק יד הוציאנו ה׳ וגו׳. דא פרעגט דער שואל דעם ״מה״ און מ׳ענטפערט אים איבער ״ג-ט״ וכביכול מעשיו. דעריבער זאגט דער פסוק אין דברים (חי יג) תמים תהיה עם ה׳ אלקיך. והיינו, אז בענין מושג ה׳ אלקיך, דארף די תשובה דיינער זיין דעם ״מה״ אזוי ווי דעם שאלת התּמים.

ולכן קען מען אפשר זאגן נאך א רמז אז דעריבער הייבט זיך (ווי נישט) אָן תפילת שחרית, וואס איז כעין א גישה ודביקות צו דעם גאנצן פארנעפלטן מושג פון ״ג-ט״, מיט׳ן פסוק פון (במדבר כד ה) ״מה״ טובו אהליך יעקב. והיינו הרמז אז די מושג פון ״ג-ט״, צו וואס מ׳גייט יעצט צו עוסק צו זיין בדביקות, איז מוצנע ומכוסה מאת האדם (וואס די פסוק פון מה טובו איז מרמז לצניעותן של ישראל, וכדפירש״י שם בפ׳ בלק ע״ש), און עס הייבט זיך טאקע אָן מיט ״מה״, וואס דאס איז די איינציגסטע תשובה שייך אויף א שאלה בענין זה.

ובזה נמי אפשר לרמז (מלכים א יז חי) ״מה״ לי ולך איש האלקים. והיינו, אין איש אלא הקב״ה (סנהדרין צג.), אז א שאלה איבער ״ג-ט״, ״איש האלקים״, קען נאר פארענטפערט ווערן מיט א תשובה פון ״מה״.

‏מ׳קען מסתמא טייטשן נאך אסאך פלעצער בתנ״ך מיט דעם ״מה״ (ואולי גם תיבת ״הם״).

און אז מ׳קוקט דאס אלעס אָן ווי פורים תורות/טייטשן, האב איך דאך צוגעברענגט דעם טייטש בענין (מגילה ז:) מיחייב איניש לבסומי בפוריא עד דלֹא ידע, אז די ווארט "ידע" אליינס איז ר"ת ע'ד ד'לא י'דע, ווייל די געדאנק דערין איז אז תכלית הידיעה שנדע שלא נדעך. און דאס גייט בעצם ווייטער און ווייטער אינפיניטלי, וויבאלד בתוך יעדעס "ידע" איז ווייטער דא אַן "עד דלא ידע", וכן הלאה. איז דאך בפורים טאקע מרומז דעם געדאנק פון העדר הידיעה בענין זה. ובפוריא בסתם טרעפט מען (ב״מ כג:) אז מ׳דארף דרייען מיט׳ן צינג ומשנה זיין און נישט ענטפערן קלאר/ריכטיג, וע״ש במהרש״א.

א חכם האט מיר געפרעגט אז ווי ווייט גייט די סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם אין די ענינים? גייט מען אויך זאגן אז אין וואס, ‏לדוגמא, די מאָרמאָנס גלייבן איז נישט שטותים, ווייל אין זייער געזעלשאפט איז דאס די הסכמת הכלל?

די געדאנק דערפון איז אז ״איה״נ״. ווי דר. דוד עלדער-וואַס שרייבט איז דאס בעצם א פּאָסטמאַדערניסט מהלך, וואס גייט מיט א מער לויזערע קאנצעפּט פונעם געדאנק פון ״אמת״, און האט טאקע קלאנגען פון די מהלך פון (פּראָטאַגאָראס׳ס) רעלעטאוויזם. ער אליין איז טאקע אינעם בוך עוסק באריכות וויאזוי סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם קען גיין אין איינקלאנג און צוזאמען מיט א מער אבּסאלוטע ריעליסט מהלך.

און נאך טיפער, דאס איז הכל מודים אז עס איז דא א רעאליטעט וואו די מאָרמאָנס האלטן אזוי; דאס איז אַן עמפּירישע פאקט לכל הדיעות. וואס דאס זאגט פשוט איז אז פאר זיי בתוכם ווערט דאס, אין זייער געזעלשאפט וואס זיי אלע נעמען דאס אָן אין זייער שפראך און רעדן צווישן זיך, א מציאות ממש.

ואפשר לומר עוד בזה אז עס איז יתכן צו מאכן א שטיקל חילוק צווישן מושכלות און מפורסמות/״מוסכמות״. והיינו, ווי דער רמב״ם איז מגדיר במו״נ ח״א פ״ב, איז דא א חילוק צווישן ״מושכלות״, והיינו די סארט מדע פון פאקטן וכדומה אויף וואס ס׳איז חל די הגדרה פון ״אמת או שקר״, און ״מפורסמות״ וואס זענען בהסכמת בני אדם, והיינו די סארט מדע און פאקטן וכדומה אויף וואס ס׳איז חל די הגדרה פון ״טוב או רע/נאה או מגונה״ ע״ש. די שאלה איז וואו פונקטליך איז די אפטייל צווישן די צוויי?

מ׳קען דאס פארשטיין מיט אזא סארט משל: לו יצוייר אז יעדער איינער בעולם מאכט אפ מאיזה סיבה אז 1+1=3, ווערט דאס דעמאלטס מחמת סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם די מציאות ממש? דאס אז 1+1=2 און 1+1≠3 איז דאך בוודאי פון די מושכלות. און פשוט אלס סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם ווערט דאס יעצט אויס ״אמת״ און די מציאות?! אתמהה. דא איז אבער וואו די באקאנטע מימרא פון פרידריך ניטשע קען אריינקומען, ״עס זענען נישטא קיינע פאקטן, נאר פירושים פון פאקטן.״ והיינו, אינעם, בפרט אלגעמיינער, ״לעבנסוועלט״ פונעם מענטש, ומהאדם אל קצתו, זענען די אמת פון די ריינע מושכלות נישט נוגע - עס איז נאר די אָנגענומענע פראקטישע ״פירוש״ בהחיים ובהחברותא וואס די פאקט או מושכל האט וואס איז נוגע. ולכן, ממבט המושכל עצמה טוישט זיך טאקע נישט די ״אמת״ פון 1+1=2 על אף אז די סאָשעל קאַנסטראָקשען דא זאגט אז עס 1+1=3. אבער, אינעם אלגעמיינעם פראקטישן לעבנסוועלט וואו יעדער האט אָנגענומען אז 1+1=3 איז דאס טאקע די מציאות בחיי יום יומי שלו. (צי ס׳וועט זיך אויסארבעטן פאר א געזעלשאפט וואס נעמט אָן אזוי, איז אַן עקסטער שאלה…)

אין אנדערע ווערטער, קען מען דאס באטראכטן ווי וואו מושכלות זענען אינעם שפראך און אלגעמיינעם לעבנסוועלט פונעם חיי החברותא, איז דא א פגישה און די בּאַוּנדעריס ווערן למעשה פארוואסערט צווישן מושכל ומפורסם/מוסכם.

ולכאורה קען מען דאס נוצן צאמצושטעלן דאס געדאנק פונעם אָננעמען א מער ראציאנאלישער רמב״ם׳יסטישע צוגאנג צו אמונות יהדות אין אלגעמיין און פונדעסטוועגן אָנהאלטן, אויף אַן ״אמת״, א ״רעבשייעבערעבמשה״ אידישקייט. והיינו, ער קען אָננעמען במושכל (מער-ווייניגער) גישת הרמב״ם אז דאס אלעס איז איין שטיק שטות און סוּפּערסטישאן. אבער אין דאס לעבנסוועלט פון זיין געזעלשאפט, וואס נעמט דאס אלעס אָן און געבט דאס אַן ״אמת״ וממשות ממש, קען ער ב״אמת״ ובאמת זינגען (ולכאורה אפילו ווען ער איז אליינס) מיט א דביקות און טרערן ״ר׳ ישעיה בן רבי משה, ר׳ ישעיה בן רבי משה, פועל פאר כלל ישראל״, ווייל עס איז טאקע יא אמת ממש אין זיין לעבנסוועלט ועפ״י הנ״ל.

און ווי א חבר האט מיר געזאגט אז ער איז געזעצן ביי א ג׳ אייר יארצייט סעודה און איינער האט דארט געפרעגט, ״דו האלטסט אז ר׳ ישעיה איז דא?״ האט אים יענער גע׳ענטפערט, ״דא זיצן הונדערטער אידן אזוי אויף דעם. איז ער דען נישטא?״ ולפי הנ״ל (אפגעזעהן צי יענער האט דאס געמיינט צי נישט) אעז די כוונה נאך טיפער: אט די הסכמה פון די הונדערטער אידן, ״מאכט״ דאס טאקע די מציאות פשוטו כמשמעו (אָן אריינברענגען ״העכערע ענינים״ אדער מיסטיסיזם). ודון מינה ואוקי אשארא.

‏ואיה״נ אז דאס רירט אָן אויפ׳ן געדאנק פונעם הגדרה פון ״אמת״ עפ״י די פּראגמאטישע טעאריע פון אמת, וואס ווי וויליאם דזשעימס האט דאס מגדיר געווען איז ״אמת״ דאס וואס קומט ארויס און איז קאנפירמד פון די נוצליכקייט פאר׳ן מענטש לבסוף פון די פּראפּאזישאנס וואס מ׳האט מעיקרא אָנגענומען, פונקט אזוי ווי ״ריכטיג״ אין דעם ביחס צו התנהגותו של אדם און וואס מ׳גייט לבסוף שאצן און דזשאָדזשן מעשיו. (א חילוק והשוואה אין דעם צווישן ״מושכלות״, שעליהם חל ״אמת״ כנ״ל, און ״מפורסמות״, שעליהם חל ״נאה וטוב״.)

אין אנדערע ווערטער, ער קען ליגן אין די סארט קולטוראלישע "אמת" מכח דעם סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם דערפון. אבער, ווי געזאגט בריש האשכול, איז אבער טעארעטיש זאל ער אלס ליגן להבין המושכלות כמו שהם מכח אמת אלס מושכל, ווייל להרמב"ם ואריסטו איז דאס די מעלה פונעם אדם שיש לו נפש משכלת.

ובכלל, אין זייער רעצענזיע אויף דר. עלדער-וואַס׳ס בוך, געבן זיי טאקע פאר סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם א מער כעין בּיהעיוויאריסט הסבר, וכעין וואס איך האב געשריבן אויבן לגבי דאס צוגאנג צו א רעליגיעזע לעבן:

Elder-Vass examines the ontology of a range of normatively based phenomena – culture, language, discourse and knowledge – and argues that each of these are constructs of the intentional relations and representations of norm circles. What this means is that how one acts in conformity to a certain norm, and the (positive or negative) feedback that they receive, creates a situation in which individuals assimilate the rules of behaviour into their own practical rationality. They face what Elder-Vass calls a ‘normative environment’ – a mechanism of the norm circle – that gives the norm circle the causal power to increase the tendency of people to conform to the norm

והיינו, אז די רעאליטעט וואס דאס שטעלט אויס פאר׳ן מענטש בתוך די געמיינדע, איז די רעאליטעט וואס איז ביחס צו זיין התנהגות עפ״י די נארמעס פון די געמיינדע וחברותא. וכעין ווי אזוי דר. בּוּרהוּס פרעדעריק סקינער, פון די פאטערן פון בּיהעיוויאריזם, האט מגדיר געווען ״קולטור״ בכלל:

Culture is a collection of the contingencies of reinforcement into which individuals are born and to which they are exposed throughout their lives

וכמובן אז לגבי וויסן וואס פונקטליך די געמיינדע האלט און גלייבט וכו׳, קען מען זאגן ווי דר. טאמאס קריטשפילד און דר. דערעק ריִד שרייבן:

Debate could be waged over what defines “importance” but for present purposes, we invoke it in the generic sense of Baer et al. (“the interest which society shows in the problems being studied;” p. 92) and assume that, as with pornography, observers will know it when they see it

אגב, דער ראי״ה שרייבט אין זיין עין איה (ח״א אות נא) אויף ברכות ו.:

יש דברים ששלשה חשובים רבים לגבייהו, כמו דינים וברכת הזימון וכיו"ב. ויש דברים שעשרה חשובים רבים וממלאים המספר ולא פחות. ונראה שורש ההבדל, דהנה יש שני מינים של הנהגות שצריך האדם ללכת בהם בדרך הטוב והישר שהוא דרך ה׳, שהיא תפארת לעושיה ותפארת לו מן האדם. היינו בדברים שכליים, שענינם אמת ושקר. ובדברים המפורסמים, שענינם טוב ורע, או נאה ומגונה . והנה ההבדל הוא, דאמת ושקר אם שאין ביד האדם לחתוך גדר האמתיות, ע"כ עליו ללכת בכל משפט מסופק אחרי רבים. ע"כ לענין דברים שכליים ומשפטים השלשה הם רבים, שיש בהם כח הכרעה, מפני שאין ב"ד שקול. ולענין דברים המפורסמים, כל עקרם הוא ההסכמה הכללית, לענין זה אין רבים פחות מעשרה, שעשרה הם יסוד הרבים לענין הסכמת הפרסום. והנה בנ"א ההולכים בדרך ישרה, לענין מפורסמות אין ספק שמה שיסכימו שהוא נאה, הוא נאה באמת, ומה שיסכימו שהוא מגונה, הוא מגונה באמת. ע"כ אסור ליחיד לפרוש מן הציבור בשום אופן. אבל ההבדל שבין האמת והשקר, לא ניתן להאמר שהמיעוט לא יכוין לעולם האמת, כ"א אחרי שיוכרע הרוב לצד א' יש חיוב למיעוט שיבטל דעתו. ע"כ לגבי שלשה רק עד דיתבי, ויוכרע הרוב כאחד מהצדדים, אתיא שכינה, והשפעה האלקית מתאמת אז אל ההכרעה. אבל עשרה, קדמה שכינה ואתיא, מאין צורך אל הכרעה נולדת. כי המפורסם לרבים הוא, כן הוא מצד עצמו בענינים המפורסמים, ואין צורך להכרעה לומר שרק אז יוכרע הדבר.

און ווי הרב דר. מיכאל אברהם איז דאס מסביר:

בדברים השכליים והמשפטיים יש אמת אובייקטיבית, כזו שלא תלויה בפורום שקובע אותה. הרוב בפורום הוא רק אינדיקציה לכך שזוהי האמת, אבל גם אם הם טועים האמת לא משתנה. הרוב יכול לטעות כמובן. מה שהולכים אחר הרוב בשאלות של אמת ושקר זה רק מפני שהרוב הוא אינדיקציה לכך שזוהי האמת, אבל אינדיקציה לא מוחלטת כמובן. לעומת זאת, בשאלות של הנאה והמגונה, כלומר במפורסמות, שם הרוב קובע ומכונן את האמת ולא רק מהווה אינדיקציה אליה. מה שהרוב אומר הוא הוא האמת, שכן מדובר באמת קונוונציונלית (=מפורסמות). בהקשרים כאלה, הקונוונציה הציבורית היא האמת עצמה.

אבער ווי געזאגט קען מען דאס צומאל באטראכטן אז די זעלבע זאך איז אמת ממבט חברותי און שקר ממבט שכלי.

און אז מ׳האט דערמאנט די השלכות פון סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם לגבי מאראלישע ריעליזם, טענה׳ט דארט הרב דר. אברהם לגבי גישת הרמב״ם בזה:

לכאורה נראה שהוא מסווג את הטענות המוסריות והערכיות (טוב ורע) תחת מפורסמות. ומכאן שלדעתו אלו אינן טענות עובדה שניתן לשפוט אותן במונחי אמת ושקר, אלא קונוונציות שנשפטות במונחי טוב ורע. אבל הבנה זו בדבריו תמוהה. במקומות רבים הרמב"ם מתייחס לעקרונות מוסריים כחלק מהשכל, ולאדם מוסרי כחכם. לדוגמה בפרק השישי משמונה פרקים הוא מבחין בין המצוות השכליות לשמעיות. כלומר המצוות המוסריות הן חלק מהשכל לדעתו.

נראה שכוונתו כאן לא לטענות מוסריות אלא לטענות של נימוסים והנהגות. נימוסי שולחן ודרכי התנהגות הן קונוונציות, "מפורסמות". תוקפן נובע מההסכמה החברתית. הרמב"ם אומר עליהן שלעשות X או לא לעשות Y זה טוב או רע, כמו נאה או מגונה. אבל נראה שאין כוונתו כאן לטוב ורע במובן שמשתמשים ביחס לטענות מוסר, אלא במונחי הנימוס המוסכם של נאה ומגונה. הרמב"ם בעצם אומר שיש ערך לנהוג בצורה מתורבתת שמקובלת בחברה בה אנו חיים, ולכן ניתן לומר גם על מעשים כאלה שהם טובים או רעים. אבל אלו לא ערכים מוחלטים כמו ערכי המוסר, אלא ערכים תלויי חברה ומקובלות חברתיות.

דומני שהמינוח הזה משקף תחושה רווחת ביחס לנורמות המוסר. הן בעצם עוסקות באמת ושקר (יש שם נכון ולא נכון), אבל בכל זאת יש בהן משהו קונוונציונלי, כלומר רכיב שהוא תלוי מוסכמה חברתית. ראינו למעלה שרבים רואים את נורמות המוסר כקונוונציות. וראינו גם שהרמב"ם והרב קוק כנראה לא סבורים כך, אבל המינוח שלהם מצביע בכל זאת על שיתוף כלשהו של נורמות המוסר וההלכה גם עם המגונה והנאה, על אף שהן לא קונוונציות פשוטות. זו קטגורית ביניים בין הציר אמת-שקר לציר מגונה-נאה. יש בו משני הצירים הללו.

כשלמדנו את הדברים חשבתי שאולי ניתן להבין את האינטואיציה והמינוח הללו באופן הבא. באמת יש לחברה תפקיד בהקשר המוסרי, למרות שלא מדובר בקונוונציה (כמו המגונה והנאה), קשה להתעלם מכך שהחברה אכן משפיעה על ראייתנו המוסרית. יש כמובן מסד מוסרי משותף רחב מאד בכל החברות, אבל בכל זאת יש גם הבדלים. חברות שונות תופסות באופן אחר לפחות חלק מעקרונות המוסר. והפרטים ששייכים אליהן מאד מושפעים מהתפיסות שמקובלות בחברה שלהם.

יתר על כן, גם באותה חברה עצמה יש שינוי מוסרי עם הזמן. מה שנתפס בחברה כלשהי כרע בזמן מסוים, יכול להפוך לטוב או ניטרלי בזמן אחר. טלו כדוגמה את שאלות העבדות, ההפלות, השוויון המגדרי, ההומוסקסואליות, הדמוקרטיה וזכויות האזרח, האינדיבידואליזם, ההטרדות המיניות ועוד, דברים שמעמדם המוסרי השתנה באופן מאד עמוק עם השנים. אותה חברה עצמה הפכה את עורה ביחס לערכים אלו, ולכן קשה לטעון שתפיסתו של הפרט לא קשורה לנורמות שמקובלות בחברה.

ער וויל טענה׳ן בעד מאראלישע ריעליזם און מחלק זיין אז ביי מאראליטעט איז בעצם טאקע יא חל דערויף ״אמת ושקר״ כהמושכלות. נאר אנדערש ווי שאר המושכלות וואס זענען ניתן להבחין ע״י עיני השכל של היחיד, פעהלט אויס ביי מאראליטעט להבחינם ע״י עיני השכל החברותי והכוללת של הציבור בה הוא חי.

ועיין בביאור מלות הגיון להרמב״ם(?) (שער ח) וואו ער שרייבט אז ״כי חסד המטיב ביותר נכבד נאה ומקובל״ איז פון די מפורסמות. ועיין ברמבמ״ן שם אז די געדאנק דערפון איז אז המפורסם אינו צריך ראיה און עס איז אינעיט אינעם מענטש אזוי צו פארשטיין (און דאס דערמאנט פון סקראט׳ס שיטה פון אַנאַמנעסיס לגבי המושכלות).

***

‏דא ברענגט דר. נעמי סיידמאן, אליינס אַן OTD, ארויס אז אין אסאך פעלער זענען דאס וואס שטופן אינטעלעקטשואלע מאטיוון פאר׳ן ווערן OTD, מכח דעם ווייל מ׳שטעלט מעיקרא צו שטארק צאם אמונה וקיום המצות. זי ברענגט דארט אויך ארויס די געדאנק פון דר. זלמן נוּפיִלד אז ס׳איז בדרך כלל קיינמאל נישט ריין אינטעלעקטשועל.

***

דר. יגאל בן-נון זאגט דא אין זיין לעקציע איבער היסטוריה היהדות:

היהדות, עד עצם היום הזה, דחתה את עיקרון האמונה. היו נסיונות לאמץ ולהפוך את היהדות כדת כמו הנצרות והאיסלם, ולא הצליחו.

ער ברענגט אראפ דעם געדאנק פון ישעיהו ליבוביץ וואו די עיקר איז קיום המצות. ער ברענגט דארט אויך ארויס אז יהדות, ווי אונז קענען זי, איז אויסגעשטעלט פאר גלות און קען נישט געהעריג ארבעטן ללא גלות ובמדינה יהודית.